Hövzə Xəbər Agentliyinin verdiyi məlumata görə, zeydilərin fiqh ənənəsi İmam Hüseynin (ə) nəvəsi və on iki imam şiələrinin beşinci imamı Məhəmməd Baqirin (ə) ögey qardaşı Zeyd ibn Əliyə qayıdır. Zeyd 122/740-cı ildə Kufədə Əməvi xəlifəsi Hişama qarşı uğursuz üsyan zamanı öldürülüb. Bununla belə, Zeydə aid edilən fiqh əsərlərinin mötəbərliyi təsdiqlənməyib. Hesab olunur ki, bu əsərlər II əsrin ikinci yarısında (VIII əsrdə) Kufədə formalaşan zeydilik məzhəbinin etiqadi baxışlarının məhsuludur.
Zeydilərin fiqh ənənəsi İmam Hüseynin (ə) nəvəsi və on iki imam şiələrinin beşinci imamı Məhəmməd Baqirin (ə) ögey qardaşı Zeyd ibn Əliyə qayıdır. Zeyd 122/740-cı ildə Kufədə Əməvi xəlifəsi Hişama qarşı uğursuz üsyan zamanı öldürülüb. Bununla belə, Zeydə aid edilən fiqh əsərlərinin mötəbərliyi təsdiqlənməyib.[1] Hesab olunur ki, bunlar II əsrin ikinci yarısında (VIII əsrdə) Kufədə inkişaf edən zeydilik məzhəbinin etiqadi baxışlarının məhsuludur. Ərəb məzhəblər və firqələr alimlərinin diqqətini cəlb edən ən qədim zeydi qolları arasında dəqiq və sərt mövqeləri ilə seçilən Cərudiyyənin xüsusi qeyd edilməsi məqsədəuyğundur. Onlar Əlini (ə) Peyğəmbərin (s) açıq şəkildə təyin etdiyi haqq xələf hesab edən yeganə şəxslərdir. Bütiriyyə isə Əbu Bəkr və Öməri xəlifə kimi qəbul edirdi. Cərudiyyə tərəfdarları həqiqi imamın qılınca əl ataraq qəsbkarların əlindən öz haqqını geri alacağı günü gözləyirdilər.[2]
Zeydilərin ən qədim Kufə ənənəsi 252/866-cı ildə hələ sağ olan Məradi Kufəvinin (Məhəmməd ibn Nəsir) əsərlərində öz əksini tapıb. O, III əsrdə (IX əsrdə) zeydilərin fiqh hədislərini toplayan ən mühüm şəxslərdən biri hesab olunur.[3] Onun müasiri olan, əslən Mədinədən olan Qasim ibn İbrahim Həsəni (vəfatı 246/860)[4] ümumi Kufə ənənəsi ilə müqayisədə xüsusi mövqeyə malikdir. Onun tamamilə müstəqil təlimləri zeydi teologiyasının sonrakı mərhələdə Mötəzilə rasionalizm istiqamətinə yönəlməsinə zəmin hazırlayıb.[5]
Gözlənildiyi kimi, zeydiləri digər şiə firqələrindən fərqləndirən əsas məsələ imamət etiqadıdır. Əlinin (ə) imamət haqqı mübahisəsiz qəbul edilir. Bu haqq onun erkən iman gətirməsi və müsəlmanlar arasında fəzilət baxımından üstün olması ilə əsaslandırılır. Ondan sonra oğulları Həsən (ə) və Hüseyn (ə) Allahın iradəsi ilə nəs yolu ilə imamət məqamına çatırlar. Lakin bu imamlardan sonra imamət haqqı İmamiyyə və İsmailiyyənin inandığı kimi müəyyən bir nəs xətti ilə deyil, bütün Ələvi ailəsinə ötürülür və Peyğəmbər ailəsinin bütün üzvləri imamətə layiq hesab olunur. Bu baxışın iki mühüm dəlili Qurani-Kərimin “«اِنَّما یُریدُالله لِیُذهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ اَهْلَ الْبَیْت وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیراً»”
“Həqiqətən, Allah siz əhli-beytdən çirkinliyi uzaqlaşdırmaq və sizi pak-pakizə etmək istəyir.” (Əhzab” surəsi, 33-cü ayə) ayəsi və Həzrət Məhəmməddən (s) nəql olunan, ümməti üçün hidayətlərinə zəmanət verən iki qiymətli əmanət qoyduğunu bildirən hədisdir: “...Allahın kitabı və itrətim”.
Qurani-Kərim, əl-Əhzab surəsi, 33-cü ayə:
«إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»
“Ey əhli-beyt! Həqiqətən, Allah sizdən pisliyi uzaqlaşdırmaq və sizi tərtəmiz etmək istəyir.”
Buna görə də, əslində, hər bir Ələvi imamət iddiası irəli sürə bilər. Həqiqi imam isə faktiki olaraq qılınca əl ataraq öz imamətini təsdiqləyən şəxsdir. İmamın bu məqama layiq görülməsinə səbəb onun qiyam etməsidir. İmam Hüseynin (ə) nəslindən olan və on iki imamçı şiələr tərəfindən imam kimi ehtiram göstərilən şəxslər isə zeydilərin nəzərincə fəaliyyətsizlikləri (quud) səbəbindən bu məqama layiqliklərini itirirlər. Hətta İmamiyyənin təqiyyə anlayışı da rədd edilir.
“Kiçik bir tərəddüdlə demək olar ki, şiələrin iki əsas qolu – müxtəlif imamçı cərəyanlar və zeydilər arasındakı əsas fərqi belə ifadə etmək mümkündür: Birinci qol etiqadi prinsiplərində cəbrə meyillidir və Allahın imamət üçün təyin etdiyi hər kəsi imam kimi qəbul edir.
Zeydilər isə icmaya əsaslanırlar və Allahın iradəsinə olan etiqaddan asılı olmayaraq, ümmətlərin taleyinin müəyyənləşdirilməsində Allahın nümayəndələri kimi fəaliyyət göstərməyə çalışırlar”.[6]
Buna görə də zeydilər qeyb imamına və həzrət Məhdinin (ə.f) zühuruna etiqad etmirlər.[7] Onların nəzərincə, imam məsum deyil, möcüzə və kəramət sahibi də deyil. Yetkinlik yaşına çatmamış övladlar imamət məqamından istisna edilirlər.
Zeydilərin etiqadları III əsrdə (IX əsrdə) iki dövlətin – Xəzər dənizinin cənubunda yerləşən Təbəristanda və Yəməndə – yaradılması ilə praktiki şəkildə həyata keçirildi. Bu iki imamət Həsəni nəsilindən olan iddiaçıların “qiyamı” ilə yaradıldı.
Təbəristanda zeydi şimal dövlətinin əsasını Həsən ibn Zeyd qoydu. O, 250/864-cü ildə Kəlar, Şalvus (indiki Çalus) və Sariyə (Sari) bölgələrində Deyləm tərəfdarlarının rəhbərliyini öz üzərinə götürdü. O, Abbasi valisini məğlub etdikdən sonra Amülü özünə paytaxt seçdi və şərqdə Gürganı, qərbdə Gilanı, cənubda isə Əlburz dağlıq ərazisinin bir hissəsi olan Deyləm bölgəsini öz hakimiyyəti altına aldı. Onun tərəfdarları hətta Rey və Qəzvin şəhərlərini də zaman-zaman öz hakimiyyətləri altına alırdılar. O, 270/884-cü ildə vəfat etdikdən sonra qardaşı Məhəmməd onun yerinə keçdi və 287/900-cü ildə Bağdad hakimləri ilə döyüş zamanı öldürüldü. Görünür, bu iki qardaş imamət iddiası irəli sürməyiblər, əksinə, “Dai iləlhəqq” titulunu daşımaqla kifayətləniblər. Bundan on dörd il sonra Ələvi nəsilindən olan bir iddiaçı – bu dəfə Hüseyni nəslindən – yenidən Təbəristanın əmiri olmağa nail oldu.
Səməni hökmdarının Buxara ordularını məğlub etdikdən sonra Həsən ibn Əli Ətruş, Nəsrülhəqq (Böyük Nəsir) kimi tanınan şəxs Amül şəhərinə daxil oldu. Ətruş zeydilik daxilində özünəməxsus məzhəbi — şimal ərazilərində Nəsiriyyə məzhəbini — kəlami-fiqhi əsərləri vasitəsilə təsis etmiş və hələ əhalisinin böyük hissəsi qeyri-müsəlman olan Deyləm dağlıq bölgəsinin əkinçilərini və çobanlarını uğurla öz dininə cəlb etmişdi. Deyilir ki, o, 304/917-ci ildə ölüm yatağında üç oğlundan birinin əvəzinə öz vəziri, Həsən ibn Qasim adlı Həsəni seyidi varisi təyin etmişdi. Dai əs-Səğir adı ilə tanınan bu şəxs 316/928-ci ildə Buxara səmənilərinə qarşı döyüşdə öldürüldü və bununla da Təbəristanda zeydilərin hakimiyyəti sona çatdı. Lakin 359/964-cü ildə Gilanın Həvsəm şəhərində (Xəzər dənizinin cənub-qərbində) Həsəni seyidlərindən olan Əbu Abdullah Məhəmməd ibn Həsən Bağdadi, Məhdi li-Dinillah adı ilə yenidən zeydi imamlığı qurdu. Bu imamlıq Həsəni sülalələrinin hakimiyyəti altında VI/XII əsrə qədər davam etdi.[8]
Cənub zeydi hakimiyyəti müasir dövrə qədər davam etmiş, Yəməndə imamlıq 1962-ci il inqilabına qədər mövcud olmuşdur. Onun banisi Zeydi alimi Qasim ibn İbrahimin nəvələrindən biri olan Yəhya ibn Hüseyn idi. Ailəsinin Mədinənin yaxınlığında yerləşən Rəss adlı yaşayış məntəqəsində məskunlaşmasına görə ona Rəssi nisbəsi verilmişdi. Yəhya Təbəristanda möhkəmlənmək üçün uğursuz cəhd göstərdikdən sonra 280/893-cü ildə Şimali Yəmənin döyüşkən qəbilələri tərəfindən bu ölkəyə vasitəçi kimi dəvət edildi və nəhayət, Xəvlan qəbiləsi onu Səədə şəhərində “Hadi iləlhəqq” adı ilə imam kimi qəbul etdi. O, apardığı uzunmüddətli müharibələr nəticəsində hakimiyyətini 284/897-ci ildə Nəcranadək, 288/901-ci ildə isə Sənayadək genişləndirdi. Hadi özünün fiqhi əsərlərində babası Qasimin təlimlərini davam etdirdi və Yəmən zeydiliyi bu iki dini rəhbərin adlarına əsasən Qasimiyyə-Hadəviyyə adlandırıldı. Lakin Hadi babasından fərqli olaraq ilk dəfə Bağdad mötəzilələrinin rasional kəlamını qəbul etdi.[9]
Hadi 298/911-ci ildə vəfat etdikdən sonra onun iki oğlu imamlıqda onun varisləri oldular.[10] Onun nəvəsi Yəhya Mədinə-Yəmən dini ənənəsini Deyləmə gətirdi və bundan sonra bu təlim burada yerli Nəsiriyyə məzhəbi ilə rəqabət aparmağa başladı.[11] “IV/X əsrdə Xəzər bölgəsində imamlıqda Mötəzilə məzhəbinin kəlamının zeydilik üzərində təsiri özünün ən yüksək həddinə çatdı.”[12]
IV/X əsrdə Yəmən imamlığı varislik problemləri səbəbindən zəiflədi və Misirin Fatimi tərəfdarları olan ismaili Süleyhilərin təzyiqi qarşısında şimala doğru geri çəkildi. Süleyhilər Səna və Səədəni fəth etmişdilər. VI/XII əsrin əvvəllərində İmam Hadinin övladları Nəcran və Səədədən cənuba doğru hakimiyyətlərini yenidən genişləndirməyə başladılar. İmam Əhməd Mütəvəkkil (533–566/1138–1170) zeydi imamlığının yeni banisi oldu.[13]
Xəzər və Yəmən imamlıqları siyasi, eləcə də kəlami-fiqhi baxımdan ayrı-ayrı yollar tutduqları bir vaxtda, həmin dövrdə təsirin istiqamətində dəyişiklik baş verdi və tərəflər arasında yenidən dostluq münasibətləri quruldu. Şimal bölgəsinin ədəbiyyatı artıq Yəməndə, xüsusilə Kufə və Reydə təhsil almış Qazi Şəmsəddin Cəfər (vəfatı: 573/1177) tərəfindən tanındı.[14] Həmin dövrdə Yəmən imamları artıq heç bir siyasi rəhbərliyə malik olmayan Xəzər bölgəsindəki zeydi icmaları tərəfindən də tanınırdı. Şimal icmaları qısa müddət sonra öz real əhəmiyyətlərini tamamilə itirdilər və Əlamut ismaililərinin təzyiqi qarşısında geri çəkildilər. Səfəvilər dövründə, X/XVI əsrdə isə nizarilərin ismaililəri kimi, on iki imamçı şiələrlə birləşdilər.[15]
Bunun əksinə olaraq, Yəmən imamlığı Misirin Əyyubiləri tərəfindən Cənubi Yəmənin işğalından (569–626/1174–1229) sonra da öz təsir dairəsini qoruyub saxladı. İlk Rəsuli hökmdarı, Zəbid şəhərinin sultanı Ömər (626–647/1229–1250), Təiz və Səna kimi mərkəzləri fəth etdikdə, zeydi imamlar yenidən bir əsr yarım müddətinə Səədə şəhərinə çəkildilər.
Ləhc və Ədən bölgəsində sünni Tahirilər sülaləsi qurulduqdan sonra bu sülalə ilə zeydi imamlığı arasında Səna uğrunda genişmiqyaslı müharibə başladı. 933/1517-ci ildə Misirin Məmlük sultanının ordusu Yəməni işğal etdi və imam Tula şəhərinə geri çəkilməyə məcbur oldu. Lakin elə həmin il Misir Osmanlılar tərəfindən işğal edildi. Osmanlılar həmin dövrdə öz hakimiyyət ərazilərini Qırmızı dənizin sahillərinədək genişləndirmişdilər. İmam Şərəfəddin uzun müddət Osmanlılara qarşı uğurla müdafiə olundu, lakin nəhayət, 1539-cu ildə məğlub edildi, İstanbula sürgün olundu və həmin şəhərin həbsxanasında vəfat etdi. Bununla da Yəmən Osmanlı vilayətlərindən birinə çevrildi. 1595-ci ildə Hadi nəslindən olan Qasim əl-Mənsur Osmanlılara qarşı imam kimi çıxış edərək cihad elan etdi. Onun oğlu və varisi Məhəmməd Müəyyəd (1620-ci ildən etibarən) türk işğalçı qüvvələrinə qarşı müharibəyə rəhbərlik etdi və bu mübarizəni uğurla başa çatdırdı. 1635-ci ildə sonuncu Osmanlı hakim Yəməni tərk etdi və Səna yenidən iki əsrdən artıq müddət ərzində müstəqil zeydi imamlığının paytaxtı oldu. 1872-ci ilin aprelində şəhər yenidən türklər tərəfindən işğal edildi və Yəmən bir daha Osmanlı vilayətinə çevrildi. İmam bütün hakimiyyət hüquqlarından məhrum edildi. Səədədə və Əhnum qalasında yaşayan İmam Həmidəddin Mənsur (1890–1904) türklərlə apardığı müharibədə və Babıalidə (Osmanlı hökumətində) keçirilən danışıqlarda heç olmasa zeydilərin dini rəhbəri kimi onun statusunun tanınmasına nail olmağa çalışdı.
Onun oğlu Yəhya Mütəvəkkil (1904–1948) Birinci Dünya müharibəsi dövründə faktiki və qeyri-rəsmi şəkildə müstəqil idi. O, Haşid və Bakil qəbilələrinin dəstəyi ilə 1918-ci ilin noyabrında Sənaya daxil ola bildi. 1948-ci ildə bir qrup saray əyanı tərəfindən öldürüldükdən sonra onun oğlu Seyfülislam Əhməd şimaldakı sadiq qəbilələrin köməyi ilə Sənanı yenidən fəth etdi və özünü kral elan etdi. Əhmədin imamlığı (1948–1962) modernləşməyə qarşı çıxan qüvvələrin dəfələrlə həyata keçirdiyi çevriliş cəhdləri ilə təhdid olundu. Lakin onun oğlu Məhəmməd Bədr Mənsur Billah cəmi bir həftə hakimiyyətdə qaldıqdan sonra, 26 sentyabr 1962-ci ildə respublikaçı zabitlər tərəfindən devrildi. Səudiyyə Ərəbistanına qaçdıqdan sonra Bədr 1962–1970-ci illər vətəndaş müharibəsi zamanı şimal və şərqdəki qəbilələrin köməyi ilə itirdiyi hakimiyyəti yenidən ələ keçirməyə dəfələrlə cəhd göstərdi, lakin buna nail ola bilmədi. O, İngiltərədə sürgündə vəfat etdikdən sonra imamlıq vəzifəsi boş qalmışdır. Zeydi imamlığı prinsiplərinə əsasən, bu, tamamilə mümkün olan və tarixdə çoxsaylı nümunələri mövcud olan bir vəziyyətdir. Yeni imamın ortaya çıxması nəzəri baxımdan mümkündür. Hazırda dörd milyon üzvü olan və keçmiş Yəmən Ərəb Respublikasının (Şimali Yəmən) əhalisinin təxminən yarısını təşkil edən zeydilərin[16] dini rəhbəri yoxdur.
Qeyd:
[1]. Strothmann (1923); Maddelung (1965), 53–61.
[2]. Maddelung (1965), 44 və sonrakı səhifələr: «Erkən zeydiliyin doqmatikası».
[3]. Maddelung (1965), 82 və sonrakı səhifələr.
[4]. Qasim ibn İbrahim ibn İsmayıl ibn İbrahim ibn Həsən ibn Həsən ibn Əli ibn Əbu Talib.
[5]. Maddelung (1965), 86–152.
[6]. Strothmann, Staatsrecht, 46.
[7]. Yalnız Yəmənin daha çox qərb bölgələrində yayılmış, qısaömürlü Hüseyniyyun firqəsinin tərəfdarları Hüseyn əl-Məhdi li-Dinillahın (401–404/1010–1013) zühurunu gözləyirdilər. Bu firqə XV əsrdə də mövcudluğunu davam etdirirdi. Maddelung (1965), 198–201.
[8]. Maddelung (1965), 175–185.
[9]. Yenə orada, 163–168.
[10]. Strothmann, Staatsrecht, 59 və sonrakı səhifələr; Maddelung (1965), 169 və sonrakı səhifələr.
[11]. Maddelung (1965), 172–174.
[12]. Maddelung (1965), 185.
[13]. Yenə orada, 210 və sonrakı səhifələr.
[14]. Yenə orada, 212–216.
[15]. XII əsrdən XVI əsrədək Xəzər bölgəsindəki icmaların vəziyyəti haqqında bax: Maddelung (1965), 207–209 və 217 və sonrakı səhifələr.
[16]. M. El-Azzazi, Die Entwicklung der Arabischen Republik Jemen, Tübingen–Basel, 1978, s. 36.
Hazırda Yəmənin iki hissəsi Yəmən Respublikası adı altında birləşmişdir.
Mənbə: Dinlər və Məzhəblər Universiteti.
Rəyiniz